مواجهه اخروی نیکوکاران و بدکاران با نامه اعمال در آینه تقابل تصویری

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 دکترای زبان وادبیات عربی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

3 استاد گروه زبان و ادبیات عربی ،دانشکده ادبیات وعلوم انسانی،دانشگاه فردوسی مشهد، ایران.

10.22034/alls.2026.23680.1183

چکیده

تصویر هنری، از مبانی بنیادین سبک قرآن کریم و از ابزارهای برجستۀ آن برای بیان معانی مجرد، ذهنی و حالات درونی انسان است. در میان شیوه‌های تصویرسازی قرآنی، صنعت تقابل جایگاهی ویژه دارد و از مهم‌ترین حوزه‌های کاربرد آن، آیات مربوط به صحنۀ رویارویی نیکوکاران و بدکاران با کتاب اعمال است. این پژوهش، با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر نمونه‌های قرآنی، تقابل‌های تصویری این آیات را با بهره‌گیری از دیدگاه پژوهشگران و صاحب‌نظران تصویرپردازی، از جمله سید قطب و حسین جمعه، مورد بررسی قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نیکوکاران، با دریافت محترمانۀ کتاب اعمال به دست راست، شادی و بازگشت شادمانه به سوی خانوادۀ بهشتی، تصویرپردازی شده‌اند؛ در حالی که بدکاران، با دریافت تحقیرآمیز آن به دست چپ یا از پشت سر، چهره‌ای هراسان و آرزوی نابودی، به نمایش درآمده‌اند. در این آیات، تقابل‌های صریح و دوسویه، عمدتاً دارای سه گونۀ تقابل تضادی، نظم ساختاری و ساخت ریتمیک تقابلی هستند؛ در حالی که تقابل‌های ضمنی و یک‌سویه، بیشتر بر تقابل تضادی استوارند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که قرآن کریم، در ترسیم این صحنه‌ها، از شگردهایی همچون هماهنگی لفظ و معنا، تجسیم، تخییل، کنایه، تکرار، التفات، حس‌آمیزی و افعال حرکتی بهره گرفته و این تقابل‌های تصویری، افزون بر برجسته‌سازی اختلاف سرنوشت دو گروه، پیام‌های اعتقادی دربارۀ حقیقت معاد و مسئولیت انسان در برابر اعمالش را به شکلی برجسته ترسیم کرده و اندیشۀ دینیِ احاطۀ علم الهی و تحقق معاد را در ذهن مخاطبان تثبیت می‌کند. در تقابل‌های صریح، تقدیم بلاغی سرنوشت نیکوکاران بر بدکاران، به عنوان یک سازوکار انگیزشی، عمل کرده و امید را در مخاطب تقویت می‌کند. تقابل‌های ضمنی، با حذف یکی از دو سوی تقابل، ذهن مخاطب را به تکمیل صحنه وامی‌دارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [العربیة]

المواجهة الأخرویة للأبرار والفجار لکتاب الأعمال فی مرآة التقابل التصویری

نویسندگان [العربیة]

  • مرضیه آباد 1
  • الهام کرامتی 2
  • سید حسین سیدی 3
1 استاذة مشارکة – قسم اللغة العربیة و آدبها – کلیة الآداب و العلوم الإنسانیة للدکتورعلی شریعتی – جامعة فردوسی مشهد – مشهد – ایران
2 الطالبه الجامعیه
3 أستاذ اللغة العربیة وآدابها، کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة، جامعة فردوسی مشهد
چکیده [العربیة]

یُعتبر التصویر الفنی رکیزةً أساسیة فی الأسلوب القرآنی، وأداةً محوریة للتعبیر عن المعانی المجردة والحالات النفسیة. ویحتل أسلوب التقابل مکانةً بارزة فی آلیات التصویر القرآنی، خاصة فی الآیات المتعلقة بمشهد عرض کتاب الأعمال على الأبرار والفجار. تهدف هذه الدراسة، باستخدام المنهج الوصفی التحلیلی، إلى استکشاف التقابلات التصویریة فی هذه الآیات، بالاعتماد على نماذج مختارة من القرآن الکریم، وبالاستناد إلى رؤى باحثین متخصصین فی مجال التصویر الفنی، مثل سید قطب وحسین جمعة. تُظهر النتائج أن تصویر الأبرار قد ارتبط بتلقی الکتاب بالیمین مع مظاهر الفرح والسرور؛ فی حین صُوّر الفجار وهم یتلقونه بالیسار أو من وراء ظهورهم فی حالة من الذل والهوان. وقد کشف البحث أن التقابلات الصریحة (ثنائیة الجوانب) تعتمد بشکل رئیس على ثلاثة أنماط: تقابل التضاد، والنظام البنائی، والإیقاع التقابلی؛ بینما ترتکز التقابلات الضمنیة (أحادیة الجوانب) غالباً على تقابل التضاد. وتخلص الدراسة إلى أن القرآن الکریم یوظف فی رسم هذه المشاهد آلیات بلاغیة متعددة، منها: التشاکل بین اللفظ والمعنى، والتجسیم، والتخییل، والکنایة، والتکرار، والالتفات، والحسّ المشترک، والأفعال الحرکیة. وتتجاوز هذه التقابلات التصویریة مجرد إبراز اختلاف المصیر، لتلعب دوراً فی تعزیز المفاهیم العقائدیة المتعلقة بالمعاد ومسؤولیة الإنسان عن أعماله، مما یساهم فی ترسیخ التصور الدینی حول الإحاطة الإلهیة وحتمیة البعث فی ذهن المتلقی. کما یعمل التقدیم البلاغی لمصیر الأبرار فی التقابلات الصریحة کآلیة تحفیزیة لتعزیز الرجاء، بینما تساهم التقابلات الضمنیة فی استثارة ذهن المتلقی لاستکمال المشهد وتعمیق الإدراک.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • القرآن الکریم
  • التصویر
  • التقابل
  • الأبرار والفجار
  • کتاب الأعمال