سبک‌شناسی لایه‌ای دعای عشرات

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

10.22034/alls.2026.23663.1182

چکیده

پژوهش حاضر، با رویکرد سبک‌شناسی لایه‌ایِ محمود فتوحی، به تحلیل جامع و نظام‌مند دعای شریف «عَشرات» می‌پردازد و می‌کوشد نحوهٔ سازمان‌یافتگی صورت و معنا را در این متن دینی ـ ادبی آشکار کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که دعای عَشرات، متنی چندلایه و شبکه‌مند است که در آن، عناصر واژگانی، آوایی، صرفی، نحوی، معنایی و کاربردشناختی، در پیوندی هم‌افزا قرار گرفته‌اند و در خدمت تولید تجربه‌ای نیایشی، توحیدی و آیینی عمل می‌کنند. در لایهٔ واژگانی، گزینش هدفمند واژگان حوزه‌های توحید، تنزیه، حمد، نبوت، امامت و معاد، شبکه‌ای معنایی می‌سازد که محوریت آن تکرار ساخت‌های تنزیهی، مانند «سُبْحانَ»، است؛ تکراری که، علاوه بر ایجاد ریتم زبانی، بیانگر جهان‌بینی توحیدی متن است. در لایهٔ آوایی، حضور برجستهٔ حروف مفخم، واج‌های حلقی، سجع‌های متوازن، جناس‌های لطیف و تقارن‌های واجی، موسیقی درونی‌ای  پدید می‌آورد که با حالت مراقبه‌ای و تسبیحی دعا هماهنگ است. بررسی لایهٔ صرفی و نحوی نشان می‌دهد که غلبهٔ جملات اسمیه، بسامد بالای افعال مضارع، حضور صیغه‌های مبالغه و اسم فاعل‌ها، و حذف فاعلیت انسانی، ساختی زبانی می‌آفریند که بر دوام و اطلاق فاعلیت الهی تأکید دارد و متن را از منطق گزارش‌گرانه به منطق حضوری و ذکرگونه منتقل می‌کند. در لایهٔ معناشناختی، انگاره‌های توحید، عدل، قیامت، عرفان عملی و تعادل خوف و رجا، در شبکه‌ای معنایی منسجم ظاهر می‌شوند و افق فکری متن را سامان می‌دهند. سرانجام، در لایهٔ کاربردشناختی، دعا همچون کنشی زبانی تحلیل می‌شود که نه انتقال اطلاعات، بلکه ایجاد وضعیت نیایشی، تربیت اخلاقی، آرام‌بخشی روانی و تقویت هویت شیعی را هدف گرفته است. مجموعهٔ این یافته‌ها نشان می‌دهد که دعای عَشرات، متنی است که در آن، ساحت‌های زیبایی‌شناختی و باورشناختی، به‌طور هم‌زمان و هم‌ساز عمل می‌کنند و سبک چندلایهٔ آن، نقش مهمی در ماندگاری، اثرگذاری و جایگاه آیینی‌اش در فرهنگ شیعی دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [العربیة]

الأسلوبیة الطبقیة لدعاء العَشرات

نویسندگان [العربیة]

  • سمیه منتج 1
  • مسعود باوان پوری 2
  • حیدر زهراب 2
1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه ادیان و مذاهب
چکیده [العربیة]

تتناول هذه الدراسة، فی ضوء المقاربة الأسلوبیة الطبقیة التی طوّرها محمود فتوحی، تحلیلًا شاملًا ومنهجیًا لدعاء "العَشرات" الشریف، حیث تسعى إلى الکشف عن کیفیة انتظام الشکل والمعنى وتآزرهما فی هذا النص الدینی – الأدبی، وقد أظهرت النتائج أنّ دعاء العَشرات نصٌّ متعدد الطبقات وشبکیّ البنیة، تتضافر فیه العناصر المعجمیة والصوتیة والصرفیة والنحویة والدلالیة والتداولیة، العناصر التی تتعاضد فی ما بینها على إنتاج تجربة دعائیة توحیدیة متناسقة مع الطقوس والمناسک الدینیة، فعلى المستوى المعجمی، یُفضی الانتقاء المقصود للمفردات المنتمیة إلى حقول التوحید والتنزیه والحمد والنبوة والإمامة والمعاد، إلى خلق شبکةٍ دلالیة یتمحور بناؤها حول تکرار الصیغ التنزیهیة ولا سیما صیغة "سُبْحانَ"، إلا أنّ هذا التکرار لا یأتی لإحداث إیقاع لغوی یغازل المسامع فحسب، بل یجسّد أیضاً الرؤیة التوحیدیة للنص، وعلى المستوى الصوتی، فیؤدی تکاثر الحروف المفخمة والأصوات الحلقیة وکذلک السجع المتوازن والجناس اللطیف والتناظر الصوتی، إلى تکوین موسیقى داخلیة تنسجم مع الطابع التأملی والتسبیحی للدعاء، کما یکشف تحلیل المستویین الصرفی والنحوی عن غلبة الجمل الاسمیة، وارتفاع تواتر الأفعال المضارعة، واستخدام صیغ المبالغة وأسماء الفاعل، فضلًا عن تهمیش الفاعلیة الإنسانیة وحذفها فی بعض المواضع، وقد أسهمت هذه الخصائص فی بناء نظام لغوی یبرز استمراریة الفاعلیة الإلهیة وإطلاقها، وینقل الخطاب من نمط تقریری وإخباری إلى نمط یقوم على الحضور والذکر. أما على المستوى الدلالی، فتنتظم مفاهیم التوحید والعدل والقیامة والعرفان العملی والتوازن بین الخوف والرجاء ضمن شبکة دلالیة متماسکة، تسهم فی تشکیل الأفق الفکری والعقدی للنص، وعلى المستوى التداولی، فیُنظر إلى الدعاء بوصفه فعلًا کلامیًا لا یتمثل هدفه الرئیس فی نقل المعلومات فحسب، بل فی إحداث حالة الانصیاع والخشوع، وتحقیق التهذیب الأخلاقی، وتوفیر الطمأنینة النفسیة، وتعزیز الهویة الدینیة الشیعیة. تکشف مجمل النتائج المذکورة أنّ دعاء العَشرات یجمع بین الأبعاد الجمالیة والعقدیة فی تفاعل متزامن ومتآزر، وأنّ بنیته الأسلوبیة متعددة الطبقات تؤدی دوراً مهماً فی استمراریة حضوره، وفاعلیته الدینیة، ومکانته فی طقوس ومناسک الثقافة الشیعیة.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • دعاء العَشرات
  • الأسلوبیة الطبقیة
  • التحلیل الصوتی
  • التحلیل المعجمی
  • الصحیفة السجادیة